Bà chúa người Chăm dạy dân dệt lĩnh

Bà chúa người Chăm dạy dân dệt lĩnh

Đền thờ chúa người Chăm ở Trích Sài, phường Bưởi, Tây Hồ, Hà Nội và những tấm lĩnh được khôi phục đang thờ ở đền bà chúa.

Bỏ hàng trăm lạng vàng “đầu tư” cho dân

Lần dở những trang lịch sử đã nhuốm mầu thời gian của làng về Bà chúa dệt lĩnh, ông Lý Văn Hoa - Trưởng Ban quản lý di tích ở Trích Sài cho biết, vào thế kỉ XV, sau khi chiến thắng Chiêm Thành trở về, vua Lê Thánh Tông có đưa về một công chúa xinh đẹp từ phương nam xa xôi tên Phan Thị Ngọc Đô. Tuy nhiên, do có nhiều điều dị nghị nên vua không thể cho bà vào cung điện. Nhà vua bèn lập Điện Huy Văn tại phường Trích Sài để công chúa phu nhân Phan Thị Ngọc Đô và 24 cung nữ theo hầu (đều là người Chăm cổ) về nhập tịch ở đây.

Về phường Trích Sài, thấy cảnh dân làng làm ăn vất vả, cực nhọc quanh năm hái củi, bắt cá để sống, bà Ngọc Đô liền lấy ruộng vua ban lập thành trang trại gọi là Thiên Niên Trang để trồng dâu, nuôi tằm kéo tơ. Bà còn bỏ hàng trăm lạng vàng thuê thợ đóng khung dệt, truyền bá nghề dệt lĩnh của vùng trong ra Bắc. Những tấm vải của công chúa người Chăm khác hẳn với với những thứ lụa là đương thời. Người ta gọi đó là lĩnh. Đây là một thứ lụa cao cấp nhất mà chúng ta có được, tính cho đến tận bây giờ. Những tấm lĩnh này đã trở nên “nổi tiếng” trong cả nước và nó cũng trở thành thứ hàng quý hiếm dành cho các vương tôn quý tộc.

Sau khi được truyền dạy “bí quyết” làm lĩnh, những người dân Trích Sài đã thực sự đổi đời và trở nên giàu có. Chính vì công lao to lớn của người con gái gốc Chăm này, nên sau khi bà mất, dân làng thương nhớ tôn bà làm tổ nghề và thờ phụng hàng năm.

Hiện nay, dân làng Trích Sài vẫn còn một ngôi miếu thờ bà Phan Thị Ngọc Đô. Dẫn chúng tôi đi tham quan ngôi miếu, bà thủ từ Vũ Thị Hoa cho biết, ngôi miếu thờ bà chúa dệt lĩnh trải rộng trên diện tích gần 800m2, trong miếu còn giữ được nhiều cổ vật giá trị. Chỉ vào tấm bia không còn nguyên vẹn, bà Hoa cho biết, đây là Bi Ký Lê triều ghi lại lịch sử và công đức của bà Ngọc Đô với dân làng Trích Sài. Trong miếu còn có nhiều tượng cổ, đặc biệt có tượng của bà chúa dệt ngự trên ngai rất uy nghi. Theo một số cụ cao niên trong làng kể lại, trước kia ngôi miếu còn giữ được nhiều câu đối ghi lại công đức của bà.

Lĩnh Bưởi… hồi sinh

Khi bà chúa người Chăm mang tinh hoa dệt lĩnh từ vùng trong ra Bắc truyền dạy, kết hợp với bàn tay khéo léo của người kinh thành xưa đã tạo lên một “thương hiệu” nổi tiếng - lĩnh Bưởi. Để dệt được một tấm lĩnh đòi hỏi người thợ phải đầu tư rất nhiều công sức và thời gian. Trong 5 sợi tơ để làm lụa thì chỉ có 2 sợi tốt nhất làm được lĩnh. Sau khi phân loại, tơ được đem đi hồ dọc để sợi tơ không bị bông. Hồ xong, tơ mới được mắc lên trục. Bấy giờ, tấm lĩnh có đẹp hay không là nhờ bàn tay tài hoa của người thợ dệt. Khác với dệt lụa chỉ có 2 chuyên đòn, để dệt được 1 tấm lĩnh trơn phải có 5 chuyên đòn.

Chính sự kỳ công này đã tạo nên khả năng bắt sáng diệu kỳ cho tấm lĩnh. Dệt lĩnh trơn đã khó, dệt lĩnh hoa chanh còn khó hơn. Khung dệt phải mắc thêm một thứ go hoa và cần thêm một người thợ để sử dụng go hoa đó, phối hợp với người dệt lĩnh ngồi dưới. Do công nghệ dệt lĩnh bắt nguồn từ người Chăm quanh năm sống ở vùng nắng gió, nên chất liệu lĩnh thật mát và nhẹ, người ta có thể mặc lĩnh để chống chọi với cái nắng gay gắt suốt mùa hè.

Mặc dù lĩnh Bưởi đã từng nổi tiếng là vậy, song giờ đây chỉ còn “vang bóng một thời”. Cụ Phùng Văn Thiêm - nghệ nhân duy nhất còn lại của Trích Sài - cho biết, mét lĩnh cuối cùng cụ dệt là vào năm 1947, rồi bẵng đi mấy chục năm trời lĩnh không còn trên thị trường nữa mà chỉ còn trong các câu hát xa xưa.

Thế nhưng, ngày nay có một người con gái của vùng đất Kẻ Bưởi vẫn trăn trở về một chất liệu đã làm lên danh tiếng của quê hương mình. Chị là Vũ Thị Minh Hoàng, con gái đời thứ 14 của dòng họ Vũ đất Bưởi. Chúng tôi gặp chị Hoàng trong cửa hàng Lụa Hà, đây là nơi duy nhất bán lĩnh Bưởi truyền thống. Chị Hoàng cho biết, việc khôi phục lĩnh Bưởi của chị là một quá trình đầy gian khổ. Khi lĩnh Bưởi đang đứng trước bờ vực thẳm có nguy cơ mất đi hoàn toàn, chị đã đi khắp vùng Bưởi tìm nghệ nhân dệt lĩnh, may sao chị đã gặp được cụ Phùng Văn Thiêm.

Sau nhiều thời gian tìm tòi nghiên cứu, năm 2007, chị đã cho ra mắt những mét lĩnh đầu tiên sau 60 năm tròn vắng bóng. Hiện nay, chị đã cho xây dựng một cơ sở sản xuất lĩnh ở Hà Nam, chọn lựa những người thợ giỏi nhất để thực hiện công nghệ dệt rất khó này. Sau đó, các sản phẩm được trưng bày và bán ở cửa hàng Lụa Hà. Chị Hoàng cho biết, cửa hàng của chị ngày càng được nhiều người biết đến và ưa chuộng kể cả khách nước ngoài. Đầu tháng 9.2012, chị đã mang sản phẩm lĩnh Bưởi sang tận Nhật Bản để trưng bày và các khách hàng Nhật Bản đã tỏ ra vô cùng thích thú, thán phục sự tài hoa của các nghệ nhân Việt Nam.

via Xã hội | Báo Lao Động Điện Tử